As palabras que quedan

Hai palabras que parecen pequenas cando saen da boca dun neno. Unha broma, un insulto, unha etiqueta lanzada no medio do patio. Ás veces duran apenas uns segundos. Para quen a recibe, poden quedar moito máis tempo.

Levo anos entrando en aulas e aprendín que hai momentos nos que unha clase enteira pode cambiar en cuestión de segundos. Unha palabra, unha pregunta, unha mirada ou unha frase escrita nun encerado poden facer que aquilo que parecía unha mañá calquera deixe de selo.

Nunha aula de sexto de Primaria, con alumnos de once ou doce anos, a diversidade sexual xa non é un asunto alleo. Está nas series que ven, nas cancións que escoitan, nas redes sociais ás que teñen acceso, nas familias que coñecen e, sobre todo, nas preguntas que comezan a facerse. A cuestión xa non é se a escola debe falar da diversidade. A cuestión é como facelo.

Nunha aula de sexto, un grupo de rapaces escribiu un día na pizarra o nome dun compañeiro. Ao lado, engadiron unha expresión brutal: «puto maricallo de merda».

Lembro aquela escena porque hai situacións que un mestre pode intentar esquecer e, con todo, quedan. Podería parecer unha gamberrada, unha desas cousas que ás veces se despachan cun «son cousas de nenos». Pero non o era. Porque detrás daquela frase había unha persoa. E porque unha palabra utilizada para humillar tamén educa: ensina aos demais quen pode ser obxecto da burla e quen ten dereito a formar parte do grupo.

Como mestre, esa é unha das cousas que máis me preocupa: non só o que ensinamos cando abrimos un libro, senón tamén o que estamos ensinando cando deixamos pasar determinadas palabras.

Falar de orientación sexual nesta idade non significa falar de sexo. Significa falar de persoas, de afectos, de familias, de sentimentos e do dereito de cada quen a ser quen é sen ser ridiculizado por iso. Tamén significa explicar conceptos con naturalidade e deixar claro que a diversidade forma parte da realidade que nos rodea.

Pero probablemente o maior reto non estea nas definicións. Está nas palabras.

Porque hai insultos que se agochan detrás dunha frase aparentemente inocente: «Era unha broma». E é precisamente aí onde a escola ten que actuar. Non para converter cada incidente nun drama, senón para deixar claro que a dignidade dunha persoa non é materia de broma.

A prevención tamén pode comezar antes de que apareza o conflito. Podemos analizar anuncios, series ou cancións para comprobar que modelos de familia e de relación aparecen e cales quedan fóra. Podemos falar dos estereotipos e poñernos no lugar do outro. Podemos facer preguntas.

E aquí a literatura pode desempeñar un papel extraordinario.

Como mestre e como escritor, cada vez estou máis convencido de que hai cousas que non se poden ensinar ben cunha definición. Pódense explicar, si. Pero ás veces é mellor contalas.

Hai cousas que un mestre pode explicar durante media hora e que un poema é capaz de facer sentir en dez versos. Hai preguntas ás que unha narración pode chegar antes ca unha definición. E hai conflitos que, representados nun escenario, permiten que un alumno mire durante uns minutos o mundo desde os ollos doutra persoa.

A literatura non debería entrar na aula unicamente para aprender a distinguir un substantivo dun adxectivo ou identificar unha metáfora. Tamén pode ser unha ferramenta para aprender a vivir.

Falo tamén desde a propia experiencia. Hai anos escribín O libro dos bicos, un poemario infantil no que os afectos, a tenrura e as diferentes maneiras de expresar o cariño ocupan un lugar central. Co tempo fun comprobando que a poesía pode abrir na aula conversas que ás veces non conseguimos provocar cunha explicación directa.

Un bico pode ser unha imaxe poética, pero tamén unha porta para falar do cariño, da amizade, da diversidade, do respecto e da necesidade de expresar o que sentimos. E, ben pensado, poucos temas educativos hai que poidan presumir de ter tantos bicos no título.

A literatura galega ten moito que ofrecer nese camiño. A poesía de Antonio García Teijeiro, por exemplo, pode ser unha porta para entrar no mundo das emocións. Poemar o mar, Premio Nacional de Literatura Infantil e Xuvenil en 2017, amosa como a poesía pode abrir espazos para sentir e mirar o mundo doutra maneira.

Non fai falta que un poema fale directamente de diversidade sexual para traballar valores. Un texto que nos ensina a mirar, a sentir ou a descubrir outras formas de nomear o mundo xa está ampliando a nosa mirada.

A narrativa ofrece outra posibilidade: vivir outras vidas durante unhas páxinas.

A literatura galega contemporánea tamén está contando realidades que durante moito tempo apenas tiveron presenza nos libros. As esquinas, de Miguel Calvo Marques, achégase á diversidade sexual e de xénero, mentres obras como Universo diverso. Unha viaxe pola galaxia LGBTIQA+, de Eva Mejuto, Nee Barros e Julia Lago, propoñen un percorrido por diferentes realidades e formas de vivir.

Pero non fai falta que todos os libros leven a etiqueta de literatura sobre diversidade.

Un protagonista que teme contarlle aos seus amigos que está namorado. Unha nena que vive nunha familia diferente da maioría dos seus compañeiros. Un rapaz que non encaixa nos modelos que os demais esperan del. Un personaxe que sofre unha burla por non seguir o camiño que o grupo considera normal.

A literatura pode traballar a diversidade desde a diferenza, a identidade, a amizade, o rexeitamento, a soidade, o medo, a aceptación, a liberdade ou a empatía.

E despois de ler chega o máis importante: conversar.

Que lle pasou a ese personaxe? Por que actuaron así con el? Como se sentiría? Ti farías o mesmo? Que podería facer un amigo?

Son preguntas que fixen moitas veces nas aulas. E aprendín que as respostas dos nenos poden sorprendernos. Ás veces teñen máis sentido común ca algunhas respostas adultas. Outras veces obrígannos a volver explicar, a escoitar e a seguir preguntando. E algunha vez tamén nos lembran que os adultos temos unha curiosa facilidade para complicar o que un neno acaba de ver con bastante claridade.

E aí aparece tamén o teatro.

O teatro permite poñer un conflito diante dos ollos e obrigarnos a ocupar un lugar que non é o noso. Un alumno pode representar a quen sofre o insulto; outro, a quen o pronuncia; outro, o compañeiro que observa e non sabe se intervir. Despois poden intercambiar os papeis.

De súpeto, xa non estamos falando de «eles».

Estamos falando de nós.

A literatura, neste sentido, non ten que dar leccións. Pode facer algo moito máis poderoso: facer preguntas.

Educar en valores non consiste en encher a cabeza de consignas. Consiste en ampliar a mirada.

Un neno que aprende a emocionarse coa tristeza dun personaxe, a comprender o medo doutro ou a alegrarse pola liberdade dun terceiro está practicando algo que vai moito máis alá da literatura: está aprendendo a poñerse no lugar doutra persoa.

A literatura non vai evitar por si soa que alguén escriba un insulto nunha pizarra. Pero pode axudar a construír o mundo interior de quen, algún día, decida non escribilo. Ou de quen, se o ve escrito, sexa capaz de dicir: isto non está ben.

Nese punto, a educación para a diversidade deixa de ser unha lección sobre homosexualidade. Convértese nunha lección sobre convivencia.

Os alumnos de sexto están a piques de entrar nunha etapa nova. Levan consigo ideas aprendidas na casa, na televisión, en internet e entre iguais. Algunhas están baseadas no coñecemento; outras, en prexuízos. A escola non pode controlar todo o que entra na cabeza dun neno de once anos. Pero si pode ofrecer ferramentas para cuestionar aquilo que se presenta como verdade absoluta.

Pode ensinarlles que unha persoa non ten que parecerse a eles para merecer respecto. Que unha familia non deixa de ser familia porque sexa diferente da propia. Que namorarse non debería ser motivo de vergoña. E que ninguén debería ter que esconder quen é por medo a converterse no branco das risas da clase.

Eu sigo pensando naquela pizarra.

E penso tamén nos libros que temos nas mans, nos poemas que lemos, nas historias que contamos e nos personaxes que deixamos entrar na aula. Porque quizá unha das tarefas máis importantes dun mestre sexa precisamente esa: ofrecer palabras diferentes antes de que alguén aprenda a utilizalas para facer dano.

Nunha aula de sexto, unha etiqueta pode durar cinco segundos.

O que aprendemos a facer con ela pode acompañarnos toda a vida.

Xosé Luna